Podstawowe ustawienia

Ustawienie to struktura zawodników z pola (bez bramkarza). Opisuje się je liczbami od obrony do przodu, np. 4-4-2 = 4 obrońców, 4 pomocników, 2 napastników.

Dwie płaskie formacje po czterech zawodników (obrona i pomoc) plus dwóch napastników tworzą klasyczny układ 4-4-2.

Fałszywa dziewiątka to napastnik, który cofa się do pomocy, by wyciągnąć obrońców i otworzyć przestrzeń dla skrzydłowych. Słynny przykład: Lionel Messi w Barcelonie za Guardioli.

Defensywny pomocnik (zwany też „pomocnikiem defensywnym” lub „kotwicą”) stoi tuż przed obroną, przerywa ataki i odzyskuje oraz rozprowadza piłkę. Przykłady: N’Golo Kanté, Sergio Busquets.

Libero gra za główną linią obrony – zbiera piłki, które przeszły obok obrońców, i często rozpoczyna ataki. Słynnie grał na tej pozycji Franz Beckenbauer w Bayernie Monachium.

Odwrócony skrzydłowy gra po stronie przeciwnej do swojej silniejszej nogi – np. lewonożny skrzydłowy na prawym skrzydle – by schodzić do środka na silniejszą nogę i strzelać.

Futbol totalny (Ajax/Holandia) poprzedza „choinkę” z końca lat 90., która poprzedza erę Guardioli i tiki-taki w wykonaniu Hiszpanii.

Piramida ustąpiła WM Chapmana w 1925 roku, które ustąpiło brazylijskiemu 4-2-4 w 1958 roku, a potem włoskiemu catenaccio w latach 60.

Wahadłowi grają szeroko w ustawieniach z trzema środkowymi obrońcami. Mają pełne obowiązki zarówno w obronie, JAK I w ataku, pokrywając skrzydło od linii do linii.

Regista (po włosku) lub „głęboko ustawiony rozgrywający” to pomocnik, który organizuje grę z głębi – podaniami, wizją i tempem. Najsłynniejszy przykład to Andrea Pirlo.

4-4-2 = 4 obrońców, 4 pomocników, 2 napastników (plus bramkarz).

4-3-3 = 4 obrońców, 3 pomocników, 3 napastników (linia ataku: 1 środkowy napastnik + 2 skrzydłowych).

Ustawienie 3-5-2 to trzech środkowych obrońców, pięciu pomocników (wraz z dwoma wahadłowymi) i dwóch napastników.

4-2-3-1 = 4 obrońców, 2 środkowych defensywnych pomocników, 3 ofensywnych pomocników, 1 napastnik.

5-3-2 to 5 obrońców, wśród których jest 2 wahadłowych (współczesna interpretacja), albo 3 środkowych obrońców + 2 wahadłowych w obronie w systemie z trójką z tyłu.

Piramida poprzedza WM (1925), które poprzedza catenaccio (lata 60.), które poprzedza „choinkę” z końca lat 90.

W ustawieniu 4-4-2 z rombem pomocnicy tworzą romb: 1 defensywny, 2 szerzej w środku (lewy i prawy), 1 ofensywny (dziesiątka).

4-1-4-1 to 1 defensywny pomocnik, 4 ofensywnych lub szerzej ustawionych pomocników, 1 napastnik.

Brazylijskie 4-2-4 (1958) poprzedza futbol totalny (lata 70.), który poprzedza tiki-takę Guardioli (2008–2012).

5-3-2 zwykle oznacza 3 środkowych obrońców + 2 wahadłowych jako pięcioosobową linię obrony.

Środkowi obrońcy (CB) bronią strefy centralnej, blokują strzały, wygrywają pojedynki powietrzne i kryją środkowych napastników.

Boczni obrońcy (LB i RB) bronią skrzydeł i włączają się do ataków. Współcześni boczni obrońcy są często bardzo ofensywni (np. Trent Alexander-Arnold).

Defensywni pomocnicy (lub pomocnicy „szóstki”) przerywają ataki przeciwnika, osłaniają czwórkę obrońców oraz odzyskują i rozprowadzają piłkę.

Typowa akcja z posiadaniem piłki prowadzi od bramkarza przez obronę i pomoc, zanim w ostatniej tercji powstanie sytuacja.

Skrzydłowi w ustawieniu 4-3-3 atakują skrzydłami, dośrodkowują, dryblują i rozciągają obronę przeciwnika na boki. Współcześni skrzydłowi często schodzą do środka (odwróceni skrzydłowi).

Target man to silny, fizyczny środkowy napastnik, który utrzymuje piłkę pod presją, wygrywa główki i wprowadza do gry współpartnerów. Przykłady: Olivier Giroud, Andy Carroll.

Od tyłu do przodu drużyna ustawia się tak: środkowi obrońcy, potem defensywny pomocnik, potem dziesiątka, potem napastnik.

W systemie z trójką obrońców boczny zawodnik pokrywa całe skrzydło zarówno w obronie, jak i w ataku – to wahadłowy.

Współcześni bramkarze-libero (np. Manuel Neuer, Ederson) wychodzą z pola karnego, by wybijać piłki przy wysoko ustawionej linii obrony, długo wznawiają grę i przy posiadaniu piłki stają się jedenastą opcją z pola.

Messi w Barcelonie cofał się głęboko jako fałszywa dziewiątka – wyciągał środkowych obrońców z pozycji i tworzył przestrzeń dla odwróconych skrzydłowych (Pedro/Villa).

Przepisy gry nie mówią nic o tym, jak mają być ustawieni zawodnicy z pola; ustawienia takie jak brazylijskie 4-2-4 to wybory taktyczne.

Drużyna teoretycznie może grać bez żadnego nominalnego obrońcy. W praktyce jest to taktycznie nieodpowiedzialne – ale zdarza się pod koniec meczów, w których potrzebne są bramki (np. gdy drużyna goni wynik).

Bramkarze mogą wychodzić w pole, by wykonywać rzuty rożne, rzuty wolne, a nawet walczyć o piłkę w powietrzu w polu karnym przeciwnika (zwłaszcza pod koniec meczu, gdy drużyna goni bramkę).

Piramida była standardowym ustawieniem na dziesięciolecia przed brazylijskim 4-2-4 z 1958 roku.

Drużyny gonące bramkę czasem rzucają „wszystko do przodu” (taktyka „wszystkie ręce na pokład”). Ryzykowne w obronie, ale dozwolone.

Niski blok to prawidłowa strategia defensywna – cofnięcie się głęboko na własną połowę i ograniczanie przestrzeni za obroną. Stosują ją słabsi przeciwko silniejszym drużynom.

Wysoko ustawiona linia obrony ściska boisko, utrudniając przeciwnikom grę przez środek. Ryzyko: długie piłki za plecy obrony. Drużyny grające tiki-takę szeroko korzystały z wysokiej linii.

Zawodnicy poruszają się swobodnie. Współczesny futbol stawia na płynne ustawienie – zawodnicy zmieniają role zależnie od przebiegu gry.

WM (1925) poprzedza catenaccio (lata 60.) i futbol totalny (lata 70.), które wszystkie poprzedzają współczesny gegenpressing Kloppa.

W płynnych systemach obrońcy mogą w ataku wysuwać się wyżej niż pomocnicy. Trent Alexander-Arnold słynie z tego, że w Liverpoolu schodzi do pomocy.

4-4-2 to klasyczne „zrównoważone” ustawienie. Dwie czwórki plus 2 napastników. Łatwe do nauczenia, sztywne we współczesnym futbolu.

4-3-3 daje szerokość dzięki skrzydłowym, ofensywną agresję dzięki 3 napastnikom i ciasny trójkąt w pomocy (1 defensywny + 2 box-to-box).

3-5-2 daje przewagę liczebną w pomocy (5) i elastyczność w obronie – wahadłowi mogą pędzić do przodu, a środkowi obrońcy asekurują.

Wysoko grający boczni obrońcy i 3 napastników w ustawieniu 4-3-3 sprawiają, że skrzydła są podatne na kontrataki, jeśli drużyna szybko straci piłkę.

4-2-3-1 ma 2 defensywnych pomocników dla stabilności + 1 ofensywną „dziesiątkę” dla kreatywności. Wszechstronne – można bronić lub atakować.

5-3-2 stawia na stabilność w obronie (5 obrońców), ale kosztem szerokości w ataku i liczby napastników (tylko 2).

WM Herberta Chapmana rozdzieliło starą pięcioosobową linię ataku na pomocników i cofniętych napastników, tworząc kształty liter W i M.

Piramida, WM (1925) i brazylijskie 4-2-4 (1958) poprzedzają futbol totalny, który spopularyzowali Ajax i Holandia w latach 70.

Catenaccio (lata 60.) poprzedza „choinkę” (koniec lat 90.), która poprzedza współczesny gegenpressing Kloppa.

Systemy z dwoma napastnikami dają ofensywny duet + obecność w polu karnym. Systemy z jednym napastnikiem dają przewagę liczebną w pomocy. Różne filozofie taktyczne.

Dwóch obrońców, trzech pomocników i pięcioosobowa linia ataku – piramida była standardem przed WM Chapmana.

Chapman opracował WM w Arsenalu po zmianie przepisu o spalonym w 1925 roku (z 3 na 2 przeciwników), która sprawiła, że dawne 2-3-5 stało się zbyt podatne na ataki.

Piramida ustąpiła WM w 1925 roku, które ustąpiło brazylijskiemu 4-2-4 podczas zwycięstwa na mistrzostwach świata w 1958 roku.

Futbol totalny wyłonił się w latach 70. wraz z Ajaksem Rinusa Michelsa (3 Puchary Europy, 1971–73) i reprezentacją Holandii (wicemistrzowie świata 1974).

Tiki-takę doprowadzili do perfekcji Barcelona Pepa Guardioli i reprezentacja Hiszpanii – wygrywając dzięki niej Euro 2008, Euro 2012 i mistrzostwa świata 2010.

Wysoki pressing Kloppa, czyli „gegenpressing”, słynnie pokazał się w Dortmundzie (tytuły mistrzowskie w Bundeslidze 2011, 2012) i w Liverpoolu (Liga Mistrzów 2019, Premier League 2020).

Włoskie catenaccio (lata 60.) poprzedza futbol totalny, który spopularyzowali Ajax i Holandia w latach 70.

„Choinka” (nazwana od wąskiego kształtu) była stosowana przez AC Milan Carla Ancelottiego, reprezentację Anglii Terry’ego Venablesa i inne drużyny pod koniec lat 90. Głęboka pomoc + wąska ofensywna trójka.

„Parkowanie autobusu” (głęboka defensywa, niski blok) stało się głośne za czasów Interu Mediolan Jose Mourinho (Liga Mistrzów 2009/10) i Chelsea – jako odpowiedź na drużyny grające tiki-takę.

Franz Beckenbauer przekształcił rolę libero z czysto defensywnej w ofensywnie myślącego, grającego piłką libero. Jako kapitan wygrał mistrzostwa świata 1974.

Zawsze musi być jeden wyznaczony bramkarz. Może taktycznie wychodzić w pole, ale nadal jest bramkarzem.

Trenerzy często zmieniają ustawienie w przerwie meczu. Wymiany wspierają zmiany ustawienia.

Tak – zmienne ustawienia i warianty taktyczne są powszechne. Pep Guardiola często zmienia ustawienie w zależności od przeciwnika.

Systemy z dwoma napastnikami (4-4-2, 4-3-1-2, 3-5-2) mają dwóch środkowych napastników.

Po jednej stronie jest cofnięty boczny obrońca, po drugiej wysunięty wahadłowy – lewa i prawa strona nie są lustrzanym odbiciem, więc ustawienie jest asymetryczne.

WM (1925) poprzedza catenaccio (lata 60.) i „choinkę” (koniec lat 90.), które wszystkie poprzedzają współczesne podejście „parkowania autobusu” w niskim bloku.

Gra pozycyjna (juego de posición) to współczesna filozofia Pepa Guardioli – przypisanie zawodników do konkretnych stref, by uzyskać przewagę liczebną lub pozycyjną.

Obrońca może stać na linii bramkowej (np. przy rzucie rożnym) – to po prostu obrona. Formalne przejęcie obowiązków bramkarza wymaga oficjalnej zamiany z bramkarzem podczas przerwy w grze.

Piramida była dominującym ustawieniem na długo przed pojawieniem się brazylijskiego 4-2-4 w 1958 roku.

Płynność ustawienia = kształt drużyny zmienia się między fazami ataku (np. 4-3-3) i obrony (np. 4-5-1) – częste we współczesnym futbolu.

4-2-3-1 gra z jednym środkowym napastnikiem, czyli o jednego wyraźnego napastnika mniej niż dwóch w ustawieniu 4-4-2.

Na papierze wyglądają podobnie (5 zawodników na osi obrona/pomoc), ale 3-5-2 stawia na ofensywnych wahadłowych (3 + 5), a 5-3-2 na stabilność w obronie.

4-3-3: 3 napastników (1 + 2 skrzydłowych). 4-2-3-1: 1 napastnik + 3 ofensywnych pomocników + 2 defensywnych – więcej zawodników w pomocy.

Piramida była dominującym ustawieniem, dopóki Chapman nie wprowadził WM w Arsenalu w 1925 roku.

Oba to płynne style oparte na posiadaniu piłki, wywodzące się z holenderskiej tradycji (Cruyff). Tiki-taka kładła większy nacisk na krótkie, szybkie podania i cierpliwe budowanie akcji.

Catenaccio (lata 60.) poprzedza futbol totalny (lata 70.) i „choinkę” (koniec lat 90.), które wszystkie poprzedzają współczesny gegenpressing Kloppa.

Defensywny pomocnik (np. Busquets, Kanté): tarcza obronna. Dziesiątka (np. Zidane, Bruno Fernandes): siła kreatywna łącząca pomoc z atakiem.

Target man (np. Giroud): fizyczna obecność wysoko w polu karnym. Fałszywa dziewiątka (np. Messi): cofa się głęboko i otwiera przestrzeń dla skrzydłowych i pomocników.

Boczny obrońca: w czwórce z tyłu, ze skrzydłowym przed sobą. Wahadłowy: w trójce lub piątce z tyłu, bez skrzydłowego przed sobą – pokrywa całe skrzydło od linii do linii.

Odwrócony skrzydłowy (np. prawonożny Robben na lewej stronie): schodzi do środka, by strzelać. Tradycyjny skrzydłowy (np. prawonożny Gareth Bale na prawej stronie): idzie bokiem, by dośrodkować.

Wymiany trenera obejmują zakres od ochrony prowadzenia, przez neutralne zmiany „jeden za jednego”, po grę va banque o bramkę.

Drużyna broniąca prowadzenia zwykle najpierw zwalnia grę, potem wzmacnia obronę wymianą, a następnie cofa się głębiej.

Fałszywa dziewiątka schodzi z linii ataku do pomocy, by pociągnąć za sobą środkowego obrońcę i otworzyć przestrzeń dla innych.

Strona przeciwna do silniejszej nogi + schodzenie do środka = odwrócony skrzydłowy.

W systemach z trójką lub piątką z tyłu boczni zawodnicy to wahadłowi, odpowiedzialni na skrzydle zarówno za atak, jak i obronę.

Wysoki pressing + natychmiastowy odbiór = gegenpressing. Znak firmowy stylu Kloppa.

4-2-3-1 równoważy stabilność w obronie (2 zawodników odpowiedzialnych za defensywę) z kreatywnym atakiem (dziesiątka).

Bramkarz grający jako głębszy libero – wybijający długie piłki + inicjujący grę = bramkarz-libero. Np. Manuel Neuer.

Duże posiadanie piłki + krótkie podania + cierpliwe budowanie akcji = tiki-taka, doprowadzona do perfekcji przez Barcelonę Guardioli.

Głęboka obrona w niskim bloku + kontrataki to klasyczna taktyka słabszych. Słynie z niej Mourinho.

Jeden defensywny pomocnik stoi najgłębiej, dwóch środkowych pomocników po jego bokach, a jeden ofensywny pomocnik gra najwyżej – układ w kształcie rombu.

Fałszywa dziewiątka: napastnik cofający się głęboko, by wyciągnąć środkowych obrońców i stworzyć przestrzeń dla skrzydłowych i pomocników.

Gegenpressing Kloppa przyniósł tytuły mistrzowskie w Bundeslidze w Dortmundzie (2011, 2012) oraz Ligę Mistrzów i Premier League w Liverpoolu (2019, 2020).

Reprezentacja Hiszpanii, obok Barcelony Guardioli, wygrała dzięki tiki-take 3 wielkie turnieje w 4 lata (Euro 2008, 2012; mistrzostwa świata 2010).

5-3-2: 5 obrońców, w tym 3 środkowych i 2 wahadłowych.

Piramida była dominującym ustawieniem, dopóki Chapman nie wprowadził WM w Arsenalu w 1925 roku.

Wahadłowi w systemach z trójką lub piątką z tyłu pokrywają całą długość skrzydła.

Libero: gra za linią obrony. Rozsławił je Beckenbauer.

Brazylijskie 4-2-4 (1958) poprzedza futbol totalny (lata 70.), słynący z płynnej zamiany pozycji przez zawodników.

Odwróceni skrzydłowi schodzą do środka właśnie po to, by strzelać silniejszą nogą – gra po przeciwnej stronie pozwala na podkręcone strzały w dalszy róg.