Rzuty z punktu karnego

Seria rzutów karnych (oficjalnie „rzuty z punktu karnego”) służy do wyłonienia zwycięzcy meczu, który po dogrywce zakończył się remisem, w rozgrywkach pucharowych.

IFAB oficjalnie nazywa to „rzutami z punktu karnego”, choć potocznie wszędzie używa się określenia „seria rzutów karnych”.

Rundę początkową stanowi po pięć rzutów dla każdej drużyny; jeśli jest remis, nagła śmierć trwa po jednym rzucie, aż do rozstrzygnięcia.

ABAB = standardowy system. Drużyny wykonują rzuty na zmianę, po jednym. Stosowany od początku serii rzutów karnych.

ABBA była eksperymentalną kolejnością testowaną (np. w latach 2017–2019), aby zmniejszyć przewagę drużyny rozpoczynającej. Zainspirowana tie-breakami w tenisie. IFAB porzucił ją w 2021 roku.

Wyrównanie liczby zawodników polega na tym, że drużyna liczniejsza wskazuje i zgłasza zawodników wyłączonych z rzutów, zanim seria się rozpocznie, tak by obie drużyny miały tylu samo wykonawców.

Rzuty mogą wykonywać tylko zawodnicy, którzy w chwili ostatniego gwizdka dogrywki byli na boisku (lub tymczasowo je opuścili z powodu kontuzji lub wymiany sprzętu). Wykluczeni zawodnicy nie mogą. Rezerwowi, którzy nie weszli na boisko, również nie.

„Rzut karny w serii” to rzut wykonywany w samej serii – ten sam punkt karny, ta sama procedura co przy rzucie karnym w meczu, ale bez dobitek i tylko jedno uderzenie.

Dwa losowania monetą: 1) rozstrzyga, w którą bramkę będą wykonywane rzuty; 2) rozstrzyga, która drużyna wykonuje rzut pierwsza, a która druga.

Podczas serii wszyscy uprawnieni zawodnicy czekają w kole środkowym, z wyjątkiem tego, który wykonuje bieżący rzut, i dwóch bramkarzy.

Każda drużyna wykonuje w rundzie początkowej do 5 rzutów. Jeśli po 5 rzutach każdej drużyny jest remis, zaczyna się nagła śmierć.

Jeśli po 5 rzutach każdej drużyny jest remis, rzuty są kontynuowane na zmianę (nagła śmierć). Wygrywa pierwsza drużyna, która prowadzi po równej liczbie rzutów.

W każdej drużynie jeden bramkarz broni, gdy kopie drużyna przeciwna. Obaj bramkarze są na boisku; jeden broni rzutów każdej z drużyn.

Podczas rzutu w serii tylko broniący bramkarz znajduje się w polu karnym. Wszyscy pozostali (uprawnieni zawodnicy + bramkarz wykonawcy) są poza nim.

Obowiązują standardowe zasady rzutu karnego: zawodnicy (poza wykonawcą i broniącym bramkarzem) muszą stać co najmniej 9,15 m od punktu karnego.

IFAB testował ABBA od 2017 roku. Eksperyment porzucono około 2021 roku z powodu niejednoznacznych wyników i komplikacji. ABAB pozostaje standardem.

Pierwszym wielkim turniejem międzynarodowym rozstrzygniętym serią rzutów karnych był finał mistrzostw Europy 1976. Wygrała Czechosłowacja, ze słynnym podcinanym rzutem Antonina Panenki.

Na mistrzostwach świata 1982 w Hiszpanii odbyła się pierwsza seria rzutów karnych – w półfinale między RFN a Francją.

Sędzia rzuca monetą, by zdecydować, która bramka zostanie użyta. Można ją zmienić tylko ze względów bezpieczeństwa lub przydatności do gry.

Po losowaniu bramki następuje drugie losowanie monetą, które rozstrzyga, kto kopie pierwszy. Zwycięzca wybiera pierwszy lub drugi rzut.

Sędzia rzuca monetą dwa razy – raz w sprawie bramki, raz w sprawie kolejności rzutów. Drużyna, która wygra drugie losowanie, wybiera pierwszy lub drugi rzut.

Kolejność wykonawców ustala trener drużyny. Zawodnicy do wykonania rzutów nie są z góry wskazywani – trenerzy wybierają elastycznie w trakcie nagłej śmierci.

Broniący bramkarz musi mieć w chwili wykonania rzutu co najmniej jedną stopę na linii bramkowej lub w jej linii.

Bramkarz wykonawcy musi pozostać na polu gry, poza polem karnym, na linii bramkowej w miejscu, gdzie styka się z granicą pola karnego.

Pierwsze przedwczesne wyjście bramkarza kończy się tylko ostrzeżeniem; kolejne w serii jest karane kartką.

Jeśli bramkarz nie może kontynuować gry (kontuzja), można go zastąpić uprawnionym zawodnikiem lub wskazanym rezerwowym (jeśli nie wykorzystano wszystkich wymian). Dozwolone tylko wtedy, gdy bramkarz nie może kontynuować.

Wyrównanie liczby zawodników zaczyna się od ustalenia, która drużyna ma więcej zawodników; ta drużyna zgłasza sędziemu wyłączonych zawodników przed rozpoczęciem rzutów.

Uprawniony zawodnik na boisku może zamienić się miejscami z bramkarzem. Trzeba o tym poinformować sędziego.

Obowiązują wszystkie przepisy dyscyplinarne. Podczas serii kartki mogą otrzymać zawodnicy, rezerwowi, zawodnicy wymienieni lub osoby funkcyjne.

Jeśli zawodnik opuści serię (np. dobrowolnie), drużyna przeciwna musi wyłączyć jednego zawodnika, by wyrównać liczby. Trzeba o tym poinformować sędziego.

Uprawnienie do udziału w serii ustala się w dokładnej chwili zakończenia dogrywki – udział mogą brać tylko ci zawodnicy (lub ci, którzy chwilowo opuścili boisko z powodu kontuzji lub wymiany sprzętu).

Zawodnik wykluczony w trakcie meczu nie może brać udziału w serii. Nie może wrócić.

Wymiana bramkarza jest dozwolona tylko z powodu niemożności kontynuowania gry (kontuzja, choroba), gdy nie wykorzystano wszystkich wymian. Wymiana taktyczna jest zabroniona.

Dobitki NIE są dozwolone w serii. Każdy rzut to tylko jedno uderzenie – bez dobitek i podań do współpartnerów.

W serii piłka po odbiciu nie jest w grze. Wykonawca ma tylko JEDNO uderzenie. Ponowne dotknięcie piłki = zapisane jako niewykorzystany rzut.

Żaden zawodnik nie może wykonać drugiego rzutu, dopóki każdy uprawniony współpartner nie wykona pierwszego; nagła śmierć następuje dopiero wtedy, gdy runda początkowa kończy się remisem.

Podczas rzutu w serii w polu karnym przebywają tylko wykonawca i bramkarz broniący tego rzutu – wszyscy pozostali czekają poza nim.

Bramkarz wykonawcy stoi POZA polem karnym, na linii bramkowej w miejscu, gdzie styka się z nią granica pola karnego.

Bramki podlegają wideoweryfikacji VAR. W serii VAR może sprawdzić, czy bramka padła, czy nie.

Kartki obowiązują w trakcie serii. Niewłaściwe zachowanie (okazywanie niezadowolenia, niesportowe zachowanie) może skutkować napomnieniem lub wykluczeniem.

Zgodnie z okólnikiem IFAB nr 31 (2025) przypadkowe podwójne dotknięcie piłki (np. gdy stopa podporowa musnęła piłkę) skutkuje powtórzeniem rzutu – bramki się nie unieważnia.

Rozmyślne podwójne dotknięcie piłki w rzutach z punktu karnego = rzut uznany za niewykorzystany (wykonawca traci rzut).

Przewinienie bramkarza + niewykorzystany rzut lub obrona = powtórzenie. Pierwsze przewinienie: ostrzeżenie; kolejne: żółta kartka.

Przewinienie wykonawcy + piłka w bramce = rzut niewykorzystany + żółta kartka.

Wykluczony bramkarz, który już wykonywał rzut, jest zastępowany przez uprawnionego zawodnika, ale ten zastępca wykonuje rzut dopiero w następnej kolejce.

Zawodnicy z pola, którzy odpadają z rzutów z punktu karnego, nie są zastępowani; zamiast tego drużyna przeciwna zmniejsza swoją liczebność do tej samej, tak jak w zasadzie wyrównywania liczby zawodników.

Pęknięta piłka nie jest niczyją winą, więc rzut po prostu się powtarza z punktu karnego.

Ingerencja osoby niepożądanej = powtórzenie, chyba że bramkarz wyraźnie nie miałby szans na obronę (wtedy bramka zostaje uznana).

Gdy po wykonaniu równej liczby rzutów jedna drużyna zdobędzie więcej bramek, ta drużyna wygrywa.

Remis po 5 rzutach każdej drużyny = nagła śmierć. Rzuty trwają po jednym dla każdej drużyny, aż któraś prowadzi po równej liczbie rzutów.

Rzuty z punktu karnego zatwierdzono w 1970 roku, po raz pierwszy użyto ich na dużym turnieju w 1976 roku, a na mistrzostwach świata – w 1982 roku.

Finał mistrzostw Europy 1976 był pierwszym wielkim turniejem międzynarodowym rozstrzygniętym w rzutach z punktu karnego. Wygrała Czechosłowacja. Podcinka Antonína Panenki stała się legendarna.

Hiszpania '82 przyniosła pierwsze rzuty z punktu karnego na mistrzostwach świata – w półfinale RFN z Francją (wygrała RFN).

Antonín Panenka słynnie podciął decydujący rzut karny w finale mistrzostw Europy 1976, pokonując Seppa Maiera (Niemcy). Od jego nazwiska pochodzi dziś nazwa tej techniki.

Zanim FIFA i IFAB zatwierdziły w 1970 roku rzuty z punktu karnego, zremisowany mecz pucharowy zwykle rozgrywano ponownie, a bardzo rzadko rozstrzygano losowaniem.

IFAB testował system ABBA od 2017 roku, po czym kilka lat później z niego zrezygnował, pozostawiając kolejność ABAB jako standardową.

Z ABBA zrezygnowano około 2021 roku, gdy testy dały niejednoznaczne wyniki. ABAB (kolejność naprzemienna) pozostaje standardem.

Zasada, że wykluczeni zawodnicy nie mogą wykonywać rzutów, obowiązuje od samego początku. Współczesne brzmienie znajduje się w Przepisie 10.

Przed 2019 rokiem: obie stopy na linii. Od 2019 roku: co najmniej jedna stopa na linii bramkowej lub na wysokości tej linii.

Antonín Panenka był pionierem tej techniki. Naśladowali ją m.in. Zinedine Zidane (finał mistrzostw świata 2006), Andrea Pirlo i wielu innych.

Zawodnik, który opuszcza boisko z powodu innego niż kontuzja, po prostu nie jest zastępowany, a przeciwnicy zmniejszają własną liczebność do tej samej.

Jeśli zawodnik nie zdąży wrócić na czas, jego rzut przepada – nie zostaje zaliczony.

Kontuzjowany bramkarz, który już wykonywał rzut, jest zastępowany przez uprawnionego zawodnika, który wykonuje rzut dopiero w następnej kolejce.

Zasada wymagająca co najmniej siedmiu zawodników do kontynuowania meczu nie obowiązuje podczas samych rzutów z punktu karnego.

W rzutach z punktu karnego równoczesne przewinienia = rzut niewykorzystany + żółta kartka dla wykonawcy (niezależnie od wyniku rzutu).

Zatrzymanie się w trakcie rozbiegu jest częścią dozwolonego zwodu. Rzut jest kontynuowany normalnie.

Zwód po zakończeniu rozbiegu = rzut niewykorzystany + żółta kartka.

Czerwona kartka dla bramkarza w trakcie rzutów z punktu karnego = zastąpienie go uprawnionym zawodnikiem z boiska. Zastępca może się znaleźć wśród zawodników, którzy już odpadli z powodu wyrównywania liczebności.

Każdy uprawniony zawodnik musi wykonać rzut raz, zanim ktokolwiek wykona drugi. Obowiązuje zasada „każdy zawodnik wykonuje rzut, zanim ktoś wykona go ponownie”.

Jeśli ingerencja osoby niepożądanej nastąpi PO tym, jak piłka wyraźnie zmierzała do bramki (bramkarz nie miał szans na obronę), bramka zostaje uznana.

Z pola bramkowego wykonuje się rzuty od bramki – to inne wznowienie gry niż rzut z punktu karnego w rzutach z punktu karnego, przedstawiony gdzie indziej.

ABAB = standardowa kolejność naprzemienna. ABBA = jak w tie-breaku w tenisie: A, B, B, A, A, B, B, A. ABBA testowano, ale z niej zrezygnowano.

W trakcie meczu: do kontynuowania gry potrzeba co najmniej 7 zawodników. W rzutach z punktu karnego: minimum 7 nie obowiązuje, ale drużyny muszą mieć równą liczbę zawodników (zmniejszenie liczebności dla wyrównania).

W trakcie meczu: 5 wymian taktycznych w 3 oknach. W rzutach z punktu karnego: z powodu kontuzji można wymienić tylko bramkarza (jeśli nie wykorzystano wszystkich wymian).

Te same kategorie przewinień karanych napomnieniem i wykluczeniem. Jednak kartki i napomnienia z samego meczu NIE są przenoszone do rzutów z punktu karnego.

Powtórki meczu i, rzadko, losowanie były dawną metodą, zastąpioną, gdy FIFA i IFAB zatwierdziły w 1970 roku rzuty z punktu karnego.

Panenka: podcięcie piłki lekko w środek bramki (w nadziei, że bramkarz rzuci się w bok). Uderzenie w róg: mocny strzał w narożnik bramki. Różne podejścia psychologiczne.

Rzuty z punktu karnego są oceniane pod lupą, wykonawca po wykonawcy, a rzuty karne w meczu zdarzają się w płynnej grze. Wiele badań sugeruje, że rzutom z punktu karnego towarzyszy większy stres psychologiczny.

Rzuty z punktu karnego w finale mistrzostw Europy 1976 odbyły się sześć lat przed pierwszymi na mistrzostwach świata, w 1982 roku.

Badania pokazują, że rozpoczynanie ma niewielką przewagę psychologiczną i statystyczną (ok. 60% zwycięstw). To właśnie skłoniło do eksperymentu z ABBA.

Remis po pierwszej rundzie pięciu rzutów każdej drużyny prowadzi do nagłej śmierci, czyli rzutów wykonywanych po jednym, aż do rozstrzygnięcia.

Przewinienie bramkarza + obrona = powtórzenie. Ostrzeżenie za pierwsze; żółta kartka za kolejne.

Wszyscy poza aktualnym wykonawcą i dwoma bramkarzami muszą czekać w kole środkowym, daleko od pola karnego.

Uprawnieni są tylko zawodnicy przebywający na boisku w chwili ostatniego gwizdka dogrywki. Zawodnicy rezerwowi nie mogą wejść na rzuty z punktu karnego.

Zgodnie z Okólnikiem 31 (2025) przypadkowe podwójne dotknięcie piłki skutkuje powtórzeniem.

Bramkarz, który wykonał rzut, doznał kontuzji i został zastąpiony. Zastępca nie może wykonać rzutu do następnej kolejki.

W nagłej śmierci, po równej liczbie rzutów, wygrywa drużyna, która zdobyła więcej bramek. A trafia + B nie trafia = wygrywa A.

Zawodnicy wymienieni NIE są na boisku pod koniec dogrywki. Nie są uprawnieni.

Należy wykonać wszystkie 5 początkowych rzutów. Jeśli po 5 rzutach każdej drużyny wynik wynosi 5:4, wygrywa drużyna prowadząca.

Gdy żaden możliwy wynik pozostałych rzutów nie może już zmienić zwycięzcy, sędzia kończy rzuty z punktu karnego od razu.

Każdy rzut z punktu karnego pokonuje 11 metrów dzielących punkt karny od linii bramkowej, czyli tyle samo co rzut karny w meczu.

Nagła śmierć = rzuty naprzemienne (po jednym dla każdej drużyny) po początkowych 5 rzutach. Wygrywa pierwsza drużyna, która prowadzi po równej liczbie rzutów.

Uczestniczyć mogą tylko zawodnicy przebywający na boisku (lub czasowo poza nim z powodu kontuzji albo sprzętu) w chwili ostatniego gwizdka dogrywki.

Niewykorzystani zawodnicy rezerwowi nie mogą brać udziału. O uprawnieniu decyduje obecność na boisku pod koniec dogrywki.

Rzuty z punktu karnego zatwierdzono w 1970 roku, a po raz pierwszy użyto ich na dużym turnieju, w finale mistrzostw Europy, sześć lat później, w 1976 roku.

Dla zachowania uczciwości drużyny w rzutach z punktu karnego muszą mieć równą liczbę zawodników. Nadwyżkowi zawodnicy są wyłączeni.

Taktyczna zmiana bramkarza jest zabroniona. Dozwolone jest tylko zastąpienie z powodu kontuzji lub czerwonej kartki.

Wszyscy uprawnieni zawodnicy (poza wykonawcą i dwoma bramkarzami) pozostają w kole środkowym.

ABAB zawsze było standardową kolejnością wykonywania rzutów; ABBA tylko testowano później, od 2017 roku, po czym z niej zrezygnowano.

Dyscyplinarny rejestr z meczu NIE jest przenoszony dalej. Dyscyplina zaczyna się od nowa na czas rzutów z punktu karnego.